De wereld is op drift geraakt en we zitten allemaal op verschillende schotsen. Sinds 2004 schrijf ik op deze blog over zaken die me opvallen. En het moet me van het hart: de laatste tijd heb ik nooit gebrek aan inspiratie. Kijk naar de gemeenschappen die onder druk staan. Of naar de verhalen die ik hoor bij de telefonische hulplijn waar ik vrijwilliger ben.
Dit is de opmaat voor een nieuwe blog, die misschien wel leidt naar een uitgebreider artikel op Substack. Daar staan van mij de wat grotere verhalen. Deze keer schrijf ik over de andere kant van ‘valvast’ (weerbaarheid). Ik schrijf over de mens die kwetsbaar is: het slachtoffer. Mensen met een zwaar litteken, een andere geaardheid, een psychische aandoening, slachtoffers van geweld, misbruik, verlies van een dierbare of welk ander leed ook.
Het gezicht van het slachtoffer
Ik kom erop door een gesprek met een huilende jonge vrouw van rond de dertig. Ze had een goede opleiding en een prachtig uiterlijk. Alle ellende uit haar jeugd had ze netjes verwerkt. Alleen die lichte wallen onder haar prachtige ogen, daar wilde ze wat aan laten doen. Ze trof een prutser van een cosmetisch chirurg die haar ogen totaal verknoeide. Inmiddels was dat een jaar geleden. Het heeft haar zo erg van de wijs gebracht dat ze haar baan in het onderwijs kwijt is. Ze kan niet meer met zichzelf leven. Ze is slachtoffer.
Dit gesprek is me bijgebleven, maar voor mij staat het symbool voor iets groters. De wereld is vol met slachtoffers van geweld, opvoeding, ongelukken of scheiding. De diversiteit is groot, maar ze hebben allemaal één keuze. Trekken ze de jas van het slachtoffer aan, óf worstelen ze zich eruit?
Ik ken ook het verhaal van iemand die opgroeide in een gemankeerd gezin met veel geweld en misbruik. Daarna kreeg ze een relatie met een man die ook gewelddadig was. Na een heftige periode scheidde ze van hem. Ze kwam bij de GGZ terecht en kreeg medicatie voorgeschreven. Dat weigerde ze. Bij een therapeut uit het alternatieve circuit vond ze de kracht om op zoek te gaan naar zichzelf. Ze ontworstelde zich aan het slachtofferschap en kwam weer in haar kracht te staan.
Ze stelde me een bijzondere vraag: “Ik ben nu een jaar lang niet meer bang geweest en voel me vrij! Dat gevoel is fantastisch, is dat normaal?” Toen ik zei dat dit voor heel veel mensen normaal is, begon ze te huilen. “Waarom heb ik dan ruim dertig jaar van mijn leven verloren?” Mijn reactie was nuchter: “Zo kun je het bekijken. Maar aan de andere kant: je hebt nog een heel leven voor je. Dat gevoel laat je je vast nooit meer afnemen. En troost je, er zijn mensen die dit pas op hun tachtigste meemaken.”
De gelikte reddersindustrie
Onze maatschappij puilt uit van de slachtoffers, ja, dat veroorzaken we voor een deel met elkaar. We praten onszelf een collectief schuldgevoel aan: over uitbuiting tijdens ons koloniale verleden, of over mensen die gepest worden om hun geaardheid of sekse. We horen continu over minderheden die in het gedrang komen, over vluchtelingen, Friezen (grapje), en over onze historische rol bij de Holocaust en Jodenvervolging.
Veel mensen trekken tegenwoordig maar wat graag die slachtofferjas aan. Daarmee activeren ze bij de rest van de samenleving de ‘redder- en heldenspier’. We móéten immers opkomen voor de zwakkere. En zo zijn we beland in een wereld waar woorden worden verbannen omdat ze kunnen kwetsen. Waar straatnamen moeten veranderen omdat ze herinneren aan een fout verleden. Allemaal uit respect voor het slachtoffer.
Ergens diep van binnen willen we namelijk allemaal de redder of helper zijn. Dat zien we aan de vlaggetjes op social media. Kijk mij eens opkomen voor… zeg het maar: LHBTQ, Oekraïne, de NOS, het klimaat of de natuur. Alles wat gered moet worden. Dit wordt continu gevoed door gelikte campagnes. Het is gewoon een industrie geworden waar we gek genoeg allemaal slachtoffer van zijn geworden.
Ik ben ooit opgeleid als mediator en ik kan me nog goed een case uit de training herinneren. We hadden toen allemaal direct sympathie voor dat zielige, broze vrouwtje tegenover die bullebak van een man. Maar toen we verder in de case doken, bleek dat zielige vrouwtje snoeihard te zijn. Ze manipuleerde die man volledig, zonder dat hij het zelf in de gaten had. Ik moet er vaak aan denken als ik weer eens een promo zie van de Dierenbescherming of Amnesty International.
Twee planeten
En dat gaat ver. We komen op voor mensen, maar ook voor dieren die zich niet kunnen verweren. We komen op voor de zwakke natuur die door de mens wordt vernield en voor de aarde die door ons wordt vernietigd. Nou ja, de aarde? Ik hoorde ooit het verhaal van twee planeten die elkaar tegenkwamen. De ene planeet liep te mopperen dat hij zo’s last had van jeuk over zijn hele oppervlakte. “Laat me eens raden,” zei de andere planeet, “je hebt vast last van mensen?”“Klopt,” was het antwoord. “Maak je geen zorgen,” zei de ander, “dat duurt een poosje en dan sterft dat vanzelf uit.”
Begrijp me goed: empathie voor slachtoffers is een groot goed. Maar we zijn doorgeschoten. Alles in het werk stellen om het slachtoffer te beschermen en nooit te kwetsen, gaat te ver. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden.
In een eerdere blog schreef ik over ‘valvaste’ kinderen, maar dat principe geldt net zo hard voor volwassenen. Als je maar lang genoeg zoekt, is er bij iedereen wel een reden te vinden waarom hij of zij slachtoffer is geworden. Met een knipoog zeg ik wel eens: “Bij mij is het vroeger ook misgegaan. Ik wilde als kind een blauwe fiets hebben, maar ik kreeg een rode.”